RICHARD MILES: Nền văn minh là gì?
Chúng ta chỉ nhận ra khi chúng ta thấy nó,
có phải không?
Người Hy Lạp có một từ để miêu tả nó, "To Hellenikon",
nghĩa là "tinh thần Hy Lạp".
Thuật ngữ được sử dụng lần đầu tiền bởi nhà sử học Herodotus
để gọi tất cả điểm chung của người Hy Lạp cổ đại.
Ngôn ngữ,
tôn giáo,
thuế nhập khẩu,
máu.
Ngày nay, "tinh thần Hy Lạp" trở thành một dạng tốc ký
để chỉ các giá trị gốc rễ của chúng ta.
Lẽ phải, văn hóa,
nhân loại, văn minh.
Nhưng bên dưới lớp vỏ văn minh là một mạch đập không ổn định và dữ dội.
Nó mang đến cho "tinh thần Hy Lạp" năng lượng, đam mê, sự sống,
và khả năng tạo ra bạo lực đột ngột.
Nếu bạn đến thành phố Argos vào những năm 370 trước Công Nguyên,
bạn sẽ được chiêm ngưỡng một bộ mặt khác của "tinh thần Hy Lạp".
Trong năm đó, một nhóm quý tộc âm mưu lật đổ
chính quyền dân chủ của thành phố đã bị phát hiện.
Nắm bắt lấy yếu tố lợi thế chính trị, những người mị dân
đưa ra các bài phát biểu nảy lửa trước công chúng,
chỉ mũi rìu trực tiếp đến tầng lớp giàu có.
Điều xảy đến tiếp theo là một chế độ cai trị đáng sợ.
Đề ra các khoản phí, tịch thu tài sản,
hoạt động xét xử sơ khai và hành hình.
Tội nhân bị đem ra cho đám đông
dùng dùi cui đánh đến chết.
Chỉ đến khi số người chết vượt quá con số 1,200
các nhà lãnh đạo dân chủ, lần thứ hai, manh nha tư tưởng
loại bỏ tầng lớp thượng lưu của thành phố.
Nhưng khi họ cố gắng xoa dịu mọi chuyện, đám đông lại quay sang chống đối,
tàn sát họ.
Triết gia người Đức, Friedrich Nietzsche,
chia sẻ vài điều thú vị về người Hy Lạp.
"Những người nhân đạo nhất trong thời cổ đại này", ông viết,
"sở hữu đặc tính độc ác, dục vọng tàn sát mãnh liệt,"
"làm cho trái tim chúng ta thật sự sợ hãi."
Trong truyện Hy Lạp cổ đại,
từ sự phát triển của các thành phố tự trị đến cuộc chiến với người Ba Tư,
và sau đó, là những cuộc nội chiến đều khiến chúng ta rùng mình pha lẫn khâm phục.
Sự đơm hoa trong nghệ thuật, triết học và khoa học phải trả giá bằng đôi tay đẫm máu
cùng với bất ổn chính trị, bất công xã hội và chiến tranh bất tận,
để rồi cuối cùng, sự đổ vỡ hoàn toàn hình thành nên mô hình chính trị chung nhất,
tất cả cùng có chung "tinh thần Hy Lạp".
Đó chính là câu chuyện tôi gửi đến cho các bạn ngay bây giờ,
cho dù nó có thế nào đi chăng nữa, "tinh thần Hy Lạp".
Lần trước, khi chúng ta nhắc đến người Hy Lạp, họ đang ở xa nhà.
Một đội quân dữ tợn đóng quân bên ngoài thành Troy,
với ý định trả thù và cướp bóc.
Sử thi Iliad của Homer đã mang đến cho các vị anh hùng chiến đấu trong cuộc chiến thành Troy
nét vĩ đại hùng tráng.
Họ là những tấm gương cho thế hệ người dân Hy Lạp sau này sống và phấn đấu theo.
Mặc dù họ mơ được trở thành Achilles,
chinh phục các thành phố mới và tiêu diệt kẻ thù,
nhưng vinh quang đó lại đến từ việc lao động chăm chỉ
nhằm khôi phục lại nền văn minh của mình.
Để hiểu rõ những người Hy Lạp này, bạn phải bỏ lại mảnh đất chết chóc của thành Troy
và đi về phía tây, đến phần đại lục Hy Lạp.
Đây là Boeotia nằm ở trung tâm Hy Lạp.
Nó nằm tách biệt hẳn khỏi thế giới của những vị anh hùng và các trận chiến đẫm máu.
Nhưng mảnh đất này cũng rất giàu chất thơ,
một phong cách khác với sử thi Iliad.
Nếu chủ đề của Homer là bi kịch chiến tranh,
thì những bài thơ viết về nơi này chủ yếu cả ngợi người anh hùng lao động trong cuộc sống thường nhật.
"Các vị thần và con người không chấp nhận"
"một cá nhân sống mà không làm việc."
"Giàu sang mang lại giá trị và uy tín."
"Trong tất cả tài sản của bạn, lao động là thứ quý giá nhất."
"Nếu bạn khao khát sự giàu có, hãy cứ tiếp tục làm việc."
"Lao động không ngừng."
Đây là thị trấn Ascra, một nơi tuyệt đẹp nằm ở vùng địa đầu của thung lũng Muses.
Ascra có quy mô khiêm tốn, giống một ngôi làng hơn là một thị trấn,
chắc chắn không nhộn nhịp như Athens.
Nhưng Ascra nổi tiếng vì đây là quê hương của Hesiod,
nhà thơ mới theo trường phái phồn thực Hy Lạp
kế thừa kỷ nguyên của những anh hùng.
Chúng ta không biết chính xác về thời kỳ của Hesiod,
nhưng hầu hết chuyên gia đều cho rằng ông sở hữu và làm việc trong một trang trại nhỏ
thuộc thung lũng ngay trong giai đoạn tiếp sau Homer.
Ước tính khoảng sau năm 700 trước Công Nguyên,
khi vương quốc Hy Lạp mới dần hiện ra từ trong bóng tối,
nối tiếp với sự sụp đổ của vương quốc Mycenae thuộc Kỷ Đồ Đồng,
cách đây 6 thế kỷ.
Sau một thời gian dài đình trệ, mọi thứ bắt đầu thay đổi nhanh chóng.
Hệ thống bộ tộc tái xuất hiện trong thời Tiền Trung Cổ bị đổ vỡ
khi cơ cấu phi cá nhân của nền văn minh dần hồi sinh.
Lòng trung thành và nghĩa vụ xây dựng dựa trên mối quan hệ gia đình, bạn bè họ hàng
tan rã khi hoạt động thương mại, thực dân hóa
và sự gia tăng dân số
đem lại cho con người những cơ hội mới để làm giàu cá nhân,
làm suy yếu các khái niệm sản phẩm tập thể.
Những công nghệ mới, từ kỹ thuật luyện kim đến bảng mẫu tự,
đã gia tốc cho quá trình này
khi người Hy Lạp bắt đầu tái kết nối với thế giới cận đại
vào cuối Kỷ Đồ Sắt.
Và trong thế giới đó, tiếng nói cũng như ý kiến của những cá nhân bình thường
sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các tầng lớp xã hội mới.
Đáng chú ý, trong xã hội Hy Lạp mới, vai trò và vị trí của những bậc đế vương
từ thời Mycenae bị đặt nghi vấn, điều chưa từng xảy ra trước đây.
Nhìn chung, những khu định cư mới rất nhỏ
và khoảng cách giữa người giàu và người nghèo cũng không lớn.
Khi bạn nhìn thấy đỉnh của mô hình kim tự tháp xã hội,
bạn sẽ bắt đầu đặt câu hỏi,
"Tại sao ông ta lại ở trên đó, còn tôi lại nằm tận dưới đây?"
"Tại sao ông ta có thể yêu cầu tôi sống cuộc sống của mình như thế nào"?
Trong tập thơ "Works and Days", tác phẩm nổi tiếng nhất của Hesiod,
ông kể về câu chuyện ngụ ngôn của chim sơn ca
đang phải vật lộn chống lại những chiếc móng sắc nhọn của chim ưng.
"Tại sao ngươi lại thét lên như vậy?", chim ưng hỏi,
"Một người mạnh hơn ngươi rất nhiều đang nắm chặt ngươi,"
"và ngươi phải đi đến bất kỳ nơi nào ta muốn."
Nhưng đó chính là tiếng thét của Hesiod,
đang lên án sự thối nát của Kỷ Đồ Sắt,
và cảnh báo sự trừng phạt từ thần thánh.
"Vang lên tiếng rì rầm giận dữ khi những kẻ ăn hối lộ"
"kéo lê sự công bằng đến khắp mọi nơi mà chúng muốn,"
"uốn cong các bản án."
"Xin hãy cẩn thận với nó, thưa đức vua, và hãy giữ những lời phán xét của người được công tâm."
"Một người gieo rắc cái xấu cho mình, thì cũng gieo rắc cái xấu cho người khác."
"Đôi mắt sáng ngời của thần Zeus có thể soi rõ"
"tính công bằng trong xã hội."
Cuộc đấu tranh giữa đặc quyền cao cấp và quyền lợi từ thời cổ đại
sẽ trở thành chủ đề trong cả hoạt động chính trị và thơ ca.
Đây cũng chính là trận chiến giữa
"hoi oligoi" - thiểu số và "hoi polloi" - đa số.
Nhưng đấu trường dành cho cuộc chiến này
không nằm ở những nơi xa xôi như Ascra,
mà tại các thành phố tự trị, hạt nhân của vương quốc Hy Lạp mới
đang bắt đầu kết tinh.
Thành phố tự trị, hay thành bang, là một sự thành công đáng ghi nhận
và cũng là một mô hình có khả năng thích ứng cao.
Trải qua giai đoạn khoảng 500 năm, vào những năm 700 trước Công Nguyên,
gần 1,500 thành phố đã được hình thành tại Hy Lạp và các vùng thuộc địa
từ Tây Ban Nha đến Afghanistan.
Một số nơi như Athens, Sparta, Argos hay Corinth
có trên 10,000 dân và diện tích đất đai tương ứng.
Những thành bang trung bình cũng có dân số sắp xỉ 1,000 người.
Đây là những vùng đất tách biệt và độc lập.
Đặc điểm địa lý càng tăng cường đặc tính này của chúng.
Bị chia cắt bởi các dãy núi gồ ghề và bó hẹp trong vùng biển xâm lấn,
vài thành phố tự trị sở hữu những yếu tố cần thiết để phát triển hùng mạnh.
Nổi bật trên hết là đặc điểm vị trí chiến lược thuận lợi,
một điểm nút quan trọng thuộc tuyến đường thông thương hay pháo đài vững chắc nằm trên núi đá
có khả năng bảo vệ và kiểm soát toàn bộ vùng lãnh thổ bên dưới.
Cách mực nước biển gần 2,000 bộ,
cấm thành Acrocorinth của Corinth gây được ấn tượng đặc biệt nhất.
Từ trên đây có thể nhận ra ngay
một trong những đặc điểm của một thành phố tự trị.
Trung tâm chính trị được ôm lấy bởi các cánh đồng xung quanh.
Với mô hình bán nông thôn,
các thành bang này nuôi sống những người nông dân thành thị,
nhóm người đảm nhận nhiều nhiệm vụ của thành phố.
Nhỏ, lối sống hướng nội, cô lập,
các thành phố tự trị áp dụng chế độ chính trị địa phương
có tính cá nhân mạnh mẽ.
Nông thôn hoàn toàn lấn át thành thị,
với sự ganh đua, căm hận và thù địch có thể dự đoán được.
Nhưng nó là quyền lợi của những gia tộc quyền lực nhất cùng hợp tác với nhau
bởi nếu họ không làm thế, sẽ xuất hiện một thế lợi hùng mạnh
cai trị tất cả mọi người.
Vào khoảng thế kỷ thứ 8 trước Công Nguyên, hầu hết thành phố tự trị Hy Lạp
đều lật đổ các vị vua của mình.
Thế giới cổ đại trở về vị trí ngầm định, chế độ tập thể lãnh đạo chính trị.
Điều đó có nghĩa rằng quyền lực và uy tín,
chỉ được giới hạn cho một cá thể,
giờ đây phân phối đều cho các thành viên của tầng lớp ưu tú, đầu sỏ chính trị.
Chính thể đầu sỏ phân nhỏ thể chế vương quyền thành từng phần,
tư pháp, chiến tranh, tôn giáo,
tạo nên các mô hình cơ quan nhân dân mới
dành cho những quý tộc giàu tham vọng.
Và họ cũng có thể giới hạn thời gian của nhiệm kỳ làm việc,
đề ra khái niệm linh thiêng, "lượt Buggin"
vào tiến trình chính trị.
"Năm nay tôi sẽ làm quan chấp chính, năm tới sẽ đến lượt anh."
Những cảm xúc mạnh mẽ lan tỏa khắp thành bang.
Đây không phải là nơi dành cho các hoạt động mua bán, kinh doanh,
đây là nơi bạn học cách để trở thành một chính trị gia,
một người đam mê danh vọng.
Thành bang chính là cái rốn của nền kinh tế, nơi an toàn trong giai đoạn loạn lạc.
Và còn hơn thế nữa.
Nó đem lại cho bạn
một đặc điểm riêng.
Theo nhà triết học Aristotle, thành bang hoàn thiện bạn, trở thành một con người thực sự.
"Người sống độc lập, không lợi dụng ai", ông viết,
"cũng giống như một con mãnh thú hay một vị thần."
Tình yêu của người dân dành cho thành phố rất mãnh liệt,
đôi lúc còn được ví như thần Himeros, Thần Dục Vọng.
Nhưng đi kèm với tình yêu là mặt trái của nó, sự hận thù.
Thực tế, sự đối lập và tính phân cực luôn là trung tâm trong cách người Hy Lạp
hình thành nên thế giới của mình.
Phương pháp tốt nhất để định rõ điều gì đó chính là phủ định nó.
Vậy, lạnh đối lập với nóng,
tối đối lập với sáng, hòa bình đối lập với chiến tranh.
Và Athens đối lập với Sparta.
Đặc tính đối lập mang đến sự rõ ràng trong tư tưởng
sẽ châm ngòi cho các cuộc cách mạng khoa học, triết học và tri thức
của những vùng đất sử dụng tiếng Hy Lạp.
Nhưng nó cũng tạo ra lưỡi dao thù hận cho nền chính trị.
Người tốt chống lại kẻ xấu.
Nếu bạn không cùng phe với chúng tôi, nghĩa là bạn chống lại chúng tôi.
Được khích động bởi những cảm xúc trái ngược mạnh mẽ,
các thành bang tự trị của Hy Lạp cổ đại vẫn rất xa vời
với mô hình đảo không tưởng công bằng và trật tự mà họ mơ ước.
Chúng giống như những ống nghiệm chứa đầy các vật liệu dễ cháy
luôn trong tình trạng sẵn sàng nổ tung.
Chính bóng ma của Achilles là nguyên nhân cho sự đối đầu gay gắt,
chia cắt thành bang cả trong lẫn ngoài.
Tất cả đàn ông Hy Lạp đều bị ám ảnh bởi các chiến binh vô song của sử thi Iliad.
Achilles dạy họ bài học ông rút ra được từ cha mình.
Hãy luôn là người đầu tiên và xuất sắc hơn những kẻ khác về mọi mặt.
Vinh quang là điều không thể chia sẻ.
Phương châm của Achilles là trọng tâm của tất cả các sự kiện
được tổ chức tại nơi này 4 năm một lần.
Đây là Olympia, ngôi nhà của những cuộc thi nổi tiếng.
Nhưng trong quá khứ không tồn tại sự vui đùa như vậy.
Các cuộc thi là một hoạt động hoàn toàn nghiêm túc vô cùng nguy hiểm.
Thế vận hội Olympic tổ chức lần đầu vào năm 776 trước Công Nguyên,
và môn thi đầu tiên là chạy nước rút 200 met.
Trải qua 1,000 năm tiếp theo, nhiều bộ môn được thêm vào,
nhưng đó là bản chất của cuộc thi.
Một chặng đua ngắn từ đây đến đó nhằm xác định ai là người giỏi nhất.
Chẳng có những lời nói vô nghĩa như, "Ồ, tham gia cũng chẳng sao cả."
Người Hy Lạp luôn luôn chiến đấu để chiến thắng.
Không có huy chương bạc hay đồng dành cho người về nhì.
Tất cả những gì họ nhận được chỉ là sự chế giễu và nỗi ô nhục.
Nhà thơ Pindar mô tả, "họ bỏ trốn về nhà,"
"bị mẹ và bạn gái hắt hủi,"
"lẩn núp trong những vùng đất hẻo lánh, hy vọng tránh được kẻ thù,"
"để cho sự đau khổ giết chết bản thân."
"Kẻ thua cuộc."
Đền thờ Olympia chứa đầy kỷ vật lưu niệm minh chứng cho tinh thần thể thao dũng cảm,
để tỏ lòng tôn kính đến các vị thần.
Nhưng chúng cũng được treo cùng với nhiều loại trang thiết bị quân sự,
phần lớn đã được sử dụng.
Rõ ràng, người Hy Lạp nhận thấy mối liên hệ giữa lòng dũng cảm trên sân thi đấu thể thao
và trên chiến trận.
Nhưng trong thực tế, chúng hoàn toàn khác nhau.
Trước hết, không có các môn thi đồng đội tại Thế vận hội.
Nhưng trong chiến tranh, hoạt động theo nhóm vô cùng cần thiết.
Đây là trang bị bộ binh hạng nặng,
bộ giáp chiến đấu cực kỳ hiệu quả.
Bộ binh hạng nặng tập trung dày đặc xếp thành đội hình phalanx,
với những chiếc khiên xếp chồng chéo,
chủ yếu nhằm bảo vệ cho đồng đội bên cạnh.
Bảo vệ lẫn nhau, đội hình phalanx tạo nên một khối độc lập thống nhất
trong từng hoạt động được dàn dựng cẩn thận.
Mỗi chiến binh đều là một phần thiết yếu
thuộc cỗ máy chiến đấu khủng khiếp.
Khi hai đội hình phanlanx đan xen chống lại một đội hình khác trên chiến trường,
sẽ chẳng có chỗ cho các trận chiến của những anh hùng,
sử thi Iliad miêu tả.
Không ai được phép phá vỡ đội ngũ, phải luôn giữ hàng lối.
Đơn giản chỉ là chuỗi hành động đẩy mạnh và di chuyển.
Hung ác, mang tính tập thể, ẩn danh,
một trận bóng bầu dục với giáo và gươm.
Nhưng chiến đấu cho thành phố của mình là điểm khởi đầu danh vọng quan trọng.
Và sự ra đời của chiến thuật bộ binh hạng nặng tạo điều kiện
cho nhiều người tham gia hơn trước.
Giáp, nón, giáo và khiên để bảo vệ đồng đội.
Mang theo chúng ra chiến trường và bạn có thể hy vọng về một chiến thắng.
Cuộc cách mạng bộ binh hạng nặng, nói một cách chính xác,
là bước tiến rất xa trong chiến lược quân sự.
Nó mang lại những thay đổi chính trị sâu rộng.
Như nhà triết học Aristotle nhận thấy sau này,
rằng tầng lớp tham gia chiến đấu lên nắm quyền hành.
Và khi ngày càng có nhiều công dân bình thường bất mãn
với giai cấp giàu có, tính cân bằng quyền lực bên trong thành bang
sẽ bị chất vấn
mỗi lần chiến thuật phanlanx được đưa vào trận đánh.
Phải đối mặt với hiểm họa thù trong giặc ngoài,
không ngạc nhiên khi vào cuối thế kỷ thứ 7 trước Công Nguyên,
hệ thống thành bang vấp phải một vấn đề quan trọng,
"Chúng ta nên điều chỉnh như thế nào cho tốt nhất?"
Nhân dân Hy Lạp không thể chấp nhận một lời giải đáp đơn giản.
Họ đặt ra
nhiều mô hình chính trị vẫn tồn tại đến ngày nay.
Chế độ chuyên chế, chủ nghĩa tập thể, chính thể chuyên chế,
chính thể đầu sỏ, chế độ dân chủ.
Tất cả đều được tinh thử trong các ống nghiệm là những thành phố tự trị.
Người Hy Lạp dường như đã chuẩn bị để đánh giá bất kỳ hệ thống nào
có thể mang đến hạnh phúc và khả tăng tự cung tự cấp độc lập.
Bất kể mô hình nào, ngoại trừ chế độ quân chủ.
Trên khắp Hy Lạp, các triều đại hoàng gia đều bị khai tử.
Vua chúa giờ đây đã là tàn dư của quá khứ hoặc chỉ dành cho lũ người man rợ.
Nhưng vẫn còn một ngoại lệ.
Trên lục địa Hy Lạp, ngay trung tâm của bán đảo Peloponnese,
là một thành bang không chỉ có một mà tới hai vị vua.
Đó chỉ là sự khởi đầu
cho vương triều Sparta, chiếc ống nghiệm kỳ lạ nhất trong phòng thí nghiệm.
Sparta là một thế giới đảo ngược, hỗn loạn.
Các yếu tố mà bạn trông đợi tìm kiếm ở một thành phố tự trị
đều không có.
Không có trung tâm chính trị duy nhất.
Không có tường thành, không có những khu vực cộng cộng,
không văn bản luật pháp, không tiền tệ,
và chỉ có một hiến pháp vô cùng phức tạp nhưng không hiệu quả.
Hai vương triều đối địch của Sparta cùng cam kết để chung sống với nhau.
Nhưng cũng có một hội đồng chung có vai trò bỏ phiếu nhưng không tranh luận,
và cơ quan giám sát được bầu 5 năm một lần,
những người luôn cãi vã về các chính sách của bộ máy chính trị cũ kỹ.
Hệ thống bán cực đoan, bán độc tài này
được giám sát bởi một hội đồng gồm các trưởng lão,
có lẽ là những người duy nhất có đủ kinh nghiệm để đánh giá tất cả vấn đề.
Hiến pháp phức tạp đó được đưa ra nhằm chống lại quy luật hấp dẫn chính trị.
Nó nhằm tạo ra và duy trì xã hội ổn định
dựa trên sự bình đẳng tuyệt đối giữa tất cả đàn ông,
gọi là Homoioi bình đẳng.
Tư tưởng này được nhấn mạnh bằng một bộ luật hành xử nghiêm ngặt,
ngăn cấm tất cả đặc điểm bên ngoài biểu lộ cho địa vị và sự giàu sang,
từ quần áo, đến thức ăn, nhà cửa.
Không có khái niệm "chúng ta" và "bọn họ",
phá vỡ tính đơn nhất của mô hình cực quyền không tưởng này,
nơi tất cả mọi điều không bị cấm đoán, mà bị cưỡng bách.
Chỉ có một nguyên do duy nhất lý giải cho chế độ xã hội cực đoan này.
Người Sparta tin rằng họ đã đạt tới được
tính trật tự và khả năng tự cung tự cấp trong vùng thung lũng màu mỡ Eurotas này.
Và họ sẵn sàng làm mọi điều có thể để duy trì nó
như bài học mất mát họ rút ra được từ những người láng giềng.
Sự phát triển của vương quốc Sparta phải đánh đổi bằng sinh mạng của người Messenia,
sinh sống trên vùng lãnh thổ cách đây khoảng 40 dặm về phía tây,
phía sườn bên kia của dãy núi Taygetos.
Nhiều thời điểm vào thế kỷ thứ 8 trước Công Nguyên,
bộ binh hạng nặng Sparta vượt núi
và phát động một cuộc chinh chiến trường kỳ khốc liệt tiến đánh những người láng giềng của họ.
Mất khoảng 20 năm,
nhưng cuối cùng, quân đội Sparta cũng đã đánh bại người Messenia
và buộc họ trở thành "helot" - nô lệ phong kiến.
Hoạt động tái sắp xếp triệt để xã hội Sparta sau chiến tranh
biến một thành phố tự trị khác thành trại huấn luyện quân sự toàn thời gian,
nơi nhu cầu cá nhân phải hy sinh
cho lợi ích của tập thể.
Nhưng các "helot" là người chịu thiệt thòi nhiều nhất.
"Helot" bị bắt làm nhiều công việc khác nhau như tôi tớ, người khuân vác khiên,
đầu bếp, thợ gốm, chăn nuôi gia súc vật hay lao động nông nghiệp,
cống nạp một nửa số lượng thu hoạch cho tầng lớp quân nhân,
phần lớn được sử dụng vào công cuộc chinh phạt.
Nhưng người Spart cũng rất khắc khe với đồng loại.
Họ loại bỏ tất cả trẻ sơ sinh nam yếu đuối bệnh tật.
Những trẻ sống sót, lúc 7 tuổi, sẽ được đưa đến Agoge,
một trại giáo dục vô cùng hà khắc.
Tại đây, chúng phải trải qua 13 năm huấn luyện dã man
để định hướng cho chúng trở thành những chiến binh chuyên nghiệp.
Với những người đàn ông đi chiến đấu xa nhà,
chỉ quanh quẩn với nhau trong các doanh trại nam,
đồng tính luyến ái là hiện tượng không thể tránh khỏi.
Phụ nữ Sparta được hưởng nền giáo dục, kinh tế và tự do tình dục,
điều chưa từng xảy ra trong thế giới cổ đại,
cũng như ở một số nơi thuộc thế giới cận đại ngày nay.
Phần còn lại của vương quốc Hy Lạp ngắm nhìn nền văn hóa này
với sự sợ hãi pha lẫn thèm muốn.
Nhưng họ chấp nhận sự khẳng định của người Sparta rằng hệ thống xã hội cực đoan,
trên thực tế, chính là truyền thống.
Tuy nhiên, mặc dù nổi tiếng vì chủ nghĩa bảo thủ,
Sparta không có được sự ổn định như các thành bang khác.
Với mong muốn gìn giữ những điều vốn có,
nó luôn luôn phải chắp vá các truyền thống lâu đời.
Trong giai đoạn thiếu nhân lực,
rắc rối xảy đến dồn dập cho tầng lớp quân nhân,
họ thậm chí phải kết nạp các "helot" tầm thường vào hàng ngũ của mình,
cùng vào sinh ra tử.
Giống những vương quốc khác, Sparta cũng chiến đấu cho các hiệp ước
cơ bản đáng lo ngại,
sự ổn định của tất cả nền văn minh.
Triết gia người Hy Lạp, Heraclitus, tóm gọn vấn đề như sau,
"Panta rei - mọi thứ đều thay đổi."
Và ngay cả mô hình xã hội bảo thủ nhất
cũng không thể đứng trên một con sông hai lần.
Tại Athens, dòng sông thay đổi xuôi chảy mạnh mẽ.
Nhưng ở đây có sự sẵn sàng, chấp nhận hòa mình vào dòng chảy.
Như hầu hết những thành bang khác,
Athens đã loại bỏ chế độ vương quyền cha truyền con nối từ rất sớm,
chế độ quân chủ bị thay thế bằng chính thể đầu sỏ,
và mọi thứ dần trở nên thú vị hơn.
Khi những thành phố tự trị Hy Lạp bước ra khỏi giai đoạn Tiền Trung Cổ,
họ bắt đầu tái kết nối với phần còn lại của thế giới cổ đại
thông qua hoạt động thương mại và thực dân hóa.
Hình thức kinh doanh mới này có vốn góp tư nhân,
và lợi nhuận vẫn chảy vào tay tư nhân.
Vì thế, tại Athens, người giàu càng giàu và người nghèo lại càng nghèo.
Nhiều người buộc phải bán thân và gia đình của mình thành nô lệ
để trả số nợ quá lớn.
Vào cuối thế kỷ thứ 7 trước Công Nguyên,
những người Athens nghèo khó dần trở thành "helot" cho giai cấp thượng lưu của Athens.
Tại Sparta, các tác động bất ổn của hiện tượng bất bình đẳng
đã được vô hiệu hóa bởi một cuộc cách mạng xã hội.
Nhưng ở Athens, giai cấp thống trị chỉ miễn cưỡng lê bước
trên con đường cải cách dè dặt.
Đây chính là Areopagus, hay còn gọi là ngọn núi đá Ares.
Và từ vị trí đầy uy quyền này, suốt thế kỷ thứ 6 trước Công Nguyên,
hội đồng Areopagus đã điều chỉnh các vấn đề của Athens.
Chiếc ghế thành viên hội đồng được dành riêng cho giới quý tộc,
những người từng giữ chức quan chấp chính
hoặc thẩm phán trưởng trong quá khứ.
Do đó, điều chúng ta có ở đây
là một vòng tròn quyền lực quý tộc khép kín hoàn hảo.
Tự bầu, tự quyết và hoàn toàn cách biệt với tiếng nói
của người dân Agora cũng như hoạt động kinh doanh bên dưới.
Nhưng khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn
đe dọa đến tính thống nhất và ổn định của Athens.
Năm 594 trước Công Nguyên, hội đồng Areopagus chọn Solon làm thẩm phán trưởng.
Ông là một nhà quý tộc, nhưng không thật sự giàu có.
Thực tế, ông trôi nổi ở nhiều tầng lớp khác nhau,
hoạt động như một thương gia để nuôi sống bản thân.
Ông cũng nổi tiếng về sự công bằng,
được công nhận bởi cả người giàu và người nghèo.
Solon thực hiện chính sách bảo vệ cho nô lệ gán nợ
mở ra cánh cửa tòa án cho những người khó khăn nhất trong cộng đồng.
Ông tiến hành cải cách từ từ, xoa dịu mâu thuẫn
chứ không thay đổi cả hệ thống xã hội.
Thận trọng, xem họ như những hòn đá cuội có thể gây ra một trận tuyết lở.
Chỉ trong một thế kỷ, Athens đã có một mô hình chính phủ mới
khi thành phần "oligos" - thiểu số
rút lui từng bước miễn cưỡng
trước sức mạnh của quần chúng.
Trong nhiều câu chuyện kể về Athens,
các nhà cải cách giống như Solon chắc chắn là những người tốt.
Người có tầm nhìn xa trông rộng chiến đấu vì lẽ phải,
mở đường cho chiến thắng của nền dân chủ.
Nhưng tất nhiên, vấn đề còn phức tạp hơn thế.
Cuộc cải cách của Solon thà là sản phẩm của sự sợ hãi từ giai cấp cầm quyền
còn hơn chủ nghĩa duy tâm dân chủ lý tưởng,
góp phần xoa dịu căng thẳng của đám đông, đe dọa gây nên cuộc nội chiến.
Mục đích của giới quý tộc
nhằm nuôi dưỡng những con mãnh thú hung tợn mà không bị chúng nuốt chửng.
Nhưng trong khu rừng rậm chính trị của Hy Lạp cổ đại,
vẫn còn các loài thú khác lởn vởn săn mồi.
Bạo chúa.
Ngày nay, trên mảnh đất miền tây dân chủ, chúng ta không nhìn họ với ánh mắt thân thiện,
nhưng ảnh hưởng của họ cũng to lớn như các cuộc cải cách
trong câu chuyện về những thành bang Hy Lạp.
Từng có một đền thờ Parthenon khác,
đứng tọa lạc ngay tại vị trí của tòa thánh Parthenon ngày nay.
Một công trình kiến trúc mà mỗi phần đều có tính chất tượng hình rất thân thuộc với chúng ta.
Nó được xây dựng bởi Peisistratus,
một trong các nhân vật gây chú ý nhất trong những ngày đầu của giai đoạn Hy Lạp cổ điển.
Vào năm 546 trước Công Nguyên, ông trở thành Tyrannos, một bạo chúa của Athens.
Trong tiếng Hy Lạp, nó nhằm chỉ người sẽ tiếm quyền một cách bất hợp pháp
và sau đó, duy trì vị trí của mình bằng cách kêu gọi sự ủng hộ từ người dân,
thay vì giai cấp thượng lưu.
Bây giờ, Peisistratus là kẻ mang trọng tội,
nhưng trong suốt 20 trị vì,
Athens tiến lên trở thành một trong các thành bang hùng mạnh
của giai đoạn Hy Lạp cổ điển.
Ông được biết đến lần đầu tiên
nhờ liên minh với dân cư sống trên vùng đồi núi,
giai cấp thấp nhất trong hệ thống phân hạng chính trị Athens,
biến họ trở thành điểm tựa ghê gớm.
Ông yêu cầu họ tiến hành một cuộc tiến công giả nhắm vào ông,
hòng thuyết phục người dân Athens bầu ông lên làm người bảo hộ.
Ông sử dụng những tên côn đồ hung hãn cầm gậy cho màn kịch đảo chính của mình,
chiếm đóng thành Acropolis và tự phong cho mình làm bạo chúa.
Người dân Athens cuối cùng đã hạ bệ và trục xuất ông ra khỏi thành phố.
Nhưng câu chuyện vẫn chưa kết thúc.
Ông trở vào thành phố trong một chiếc xe ngựa,
đi kèm với người phụ nữ cao lớn ông tìm thấy,
ăn vận giống như nữ thần Athena.
Bà ra lệnh cho công dân thành phố phải tiếp nhận lại đứa con hoang toàng,
và tất cả người dân Athens sửng sốt tuân theo.
Sự bảo vệ của thần Athena giả mạo không kéo dài được lâu,
và Peisistratus tiếp tục bị lưu đày lần thứ hai.
Sau đó, ông đến thị trấn Laurium, cách Athens khoảng 40 dặm,
nơi khai thác và tinh chế bạc.
Ông sinh sống ở đây một thập kỷ, trở nên giàu có bẩn thỉu,
để rồi, vào năm 546 trước Công Nguyên, quay về Athens.
Nhưng lần này, ông lãnh đạo một đội quân đánh thuê.
Thành phố, lúc này, rơi vào tay ông.
Điều xảy đến tiếp theo, không phải là sự trả thù đổ máu,
mà là một giai đoạn phục hưng,
khi Peisistratus bắt tay thực hiện một loạt những dự án công cộng lớn.
Ông ra lệnh đặt làm ấn bản sử thi Iliad đầu tiên của Homer,
một sự kiện có ý nghĩa văn hóa lớn lao đối với người dân Hy Lạp và toàn thế giới.
Và ông cho xây dựng đền thờ Parthenon,
nhiều dấu tích còn lại, ngày nay, vẫn có thể chiêm ngưỡng chúng
trong Bảo tàng Acropilis mới.
Athens phải trải qua một thời gian dài trước khi hình thành được nền dân chủ như thế.
Những công trình công cộng và chủ nghĩa dân túy khôn ngoan
đã giúp Peisistratus lập nên một triều đại.
Nhưng người con kế nhiệm của ông, Hippias, vướng vào xung đột với quân giải phóng.
Harmodius và người tình đồng tính của mình, Aristogeiton, đã đặt dấu chấm hết cho chế độ chuyên chế ở Athens,
bằng cách sát hại Hippias.
Điều này gây ra một cơn khủng hoảng chính trị, dẫn đến sự lật đổ chế độ bạo chúa.
và trao trả quyền lợi cho đầu sỏ chính trị.
Bây giờ, tất cả đều biết tính nhu nhược của người Athens,
những người lôi cuốn nhưng không có nguyên tắc đạo đức.
Giới đầu sỏ chính trị quyết định dung hòa chế độ bạo quyền vì lợi ích chung
bằng cách đưa cho tầng lớp bình dân
một số quyền thực sự trong hoạt động điều hành thành phố.
Chiếc máy khuấy vòng tròn chính trị cuối cùng,
được bắt đầu bởi những cải cách thận trọng của Solon,
tiếp tục tăng tốc nhờ sức mạnh của Cleisthenes.
Cleisthenes là một trong những nhà quý tộc rất khôn ngoan,
người sớm nhận thấy tầng lớp của mình sẽ phải từ bỏ
một số đặc quyền riêng nhằm duy trì trật tự
của toàn thành bang.
Cleisthenes đặt nền móng
cho hệ thống chính trị dân chủ có thể nói là đầu tiên tại Athens.
Dưới cuộc cải cách của ông, hoạt động bầu cử được triển khai quần chúng,
các vấn đề chính trị và tư pháp đều được đưa ra cho toàn bộ nam giới bỏ phiếu.
Những thành viên của "boule" - hội đồng nhân dân,
tuyên thệ làm việc dựa trên pháp luật, mang lại điều tốt nhất cho nhân dân.
Cleisthenes đặt tên cho cuộc cải cách của mình là "isonomia" - bình đẳng trước pháp luật.
Nhà thơ Hesiod hoàn toàn đồng tình với ông.
Cleisthenes cũng được ca ngợi nhờ phát kiến này,
"Ostraka" - phiếu gạch biểu quyết.
Nếu có 6,000 mảnh gốm vỡ được khắc tên của bạn bên trên,
có nghĩa bạn đã bị khai trừ và đưa đi lưu đày khỏi Athens trong 10 năm.
Hình thức này, ban đầu, được đề xuất
nhằm ngăn chặn sự trở lại của các bạo chúa,
nhưng nó nhanh chóng trở thành một thứ vũ khí chính trị
thường được dùng để chống lại bất kỳ ai quá nổi tiếng.
Đáng chú ý, một trong các nạn nhân đầu tiên
của "hội chứng người đứng cao" - TPS, chính là cha đẻ của chế độ dân chủ,
Cleisthenes.
Vào đầu thế kỷ thứ 5 trước Công Nguyên,
những thành phố tự trị của Hy Lạp
đã hình thành một loạt đặc điểm riêng biệt.
Tất cả đều là người Hy Lạp, nhưng có từng lối sống khác nhau.
Sẽ phải cần một mối đe dọa tận thế từ bên ngoài
mới có thể kéo họ lại với nhau.
Suốt nhiều thế kỷ từ giai đoạn Tiền Trung Cổ,
người Hy Lạp mò mẫm dần dần con đường hướng về ánh sáng của nền văn minh,
ở phương đông, nhiều đế quốc hùng cường đến và đi.
Người Assyria vướng vào cuộc chiến với liên minh giữa người Mead cùng người Babylon.
Và họ lần lượt bị ăn tươi nuốt sống bởi một thế lực mới,
người Ba Tư.
Vào khoảng thế kỷ thứ 5 trước Công Nguyên, đế quốc Ba Tư là một con quái vật thật sự.
5 triệu dặm vuông, trải rộng qua 3 lục địa.
Từ Afghanistan ở phía đông kéo đến tận Libya thuộc bờ tây.
Và nằm trên đường viền lãnh thổ của đế quốc hùng mạnh này,
có khoảng một chục thành bang Hy Lạp.
Số phận của các thành phố thuộc khu vực Ionia,
khiến cho người Ba Tư và người Hy Lạp rối vào nhau.
Hãy kể về những điều bạn ngưỡng mộ ở người Hy Lạp,
nhưng chắc chắn, họ không có sự tự tin.
Theo Herodotus, sử gia người Hy Lạp,
vua Sparta gửi sứ giả đến cho Cyrus, vị vua vĩ đại của Ba Tư,
để yêu cầu ông không xâm phạm tới các thành phố Hy Lạp thuộc lãnh thổ của ông.
Câu trả lời của vua Ba Tư hoàn toàn hợp lý và đáng kinh ngạc.
"Sparta là người như thế nào?"
Các hành động khiêu khích chưa dừng lại ở đó.
Sẽ có một bạo chúa,
một trong những chất xúc tác của vương quốc Hy Lạp,
người châm ngòi cho cuộc chiến văn minh vĩ đại đầu tiên giữa 2 miền đông và tây.
Ông tên Aristagoras, bạo chúa của thành phố Miletus,
một thành phố nằm trong khu vực Ionia thuộc Tiểu Á,
dâng nộp cống phẩm cho vua Ba Tư vĩ đại.
Luôn tràn đầy nhiệt huyết và tham vọng như tất cả bạo chúa khác,
bước tiến đầu tiên của ông nhằm cố gắng
sát nhập đảo Naxos của Hy Lạp cho đức vua vĩ đại.
Nhưng khi mục đích táo bạo này thất bại,
ông quay sang thù địch với vua Ba Tư
và kích động cuộc nổi loạn bên trong các thành phố Ionia.
Aristagoras, từ một kẻ tay sai cho đế quốc bỗng chốc biến thành người chiến đấu vì sự tự do của Hy Lạp,
hướng về mảnh đất lục địa Hy Lạp,
kiếm tìm sự hỗ trợ quân sự cho kế hoạch của mình.
Sparta, với bản chất thận trọng và bảo thủ, từ chối ông.
Nhưng ông đã có được vận may tại Athens,
thành phố luôn sẵn sàng lắng nghe một kẻ nịnh dân có tài thuyết phục.
Đầu tiên, ông gợi mở lòng tham của người dân,
kể cho họ nghe về những món hời béo bở dễ dàng kiếm được ở phương đông.
Sau đó, ông thổi bùng tinh thần Hy Lạp, che đậy chủ nghĩa cơ hội của mình
dưới vỏ bọc của phong trào nổ ra khắp Hy Lạp.
Người Athens thích thú với những gì được nghe,
và gửi đi 25 tàu phục vụ cho cuộc bạo động.
"Những chiến thuyền này", sử gia Herodotus viết,
"là sự khởi đầu của tất cả tai họa sẽ ập đến cho cả người Hy Lạp và lũ man rợ."
Diễn biến đẫm máu tiếp theo nêu ra một chuỗi những cái tên vang dội
và nhiều sự kiện đáng chú ý.
"Sardes, thủ phủ của Ba Tư tại Ionia,"
"bị thiêu rụi bởi tướng Aristagoras vào năm 498 trước Công Nguyên."
"Miletus, thành phố của tướng Aristagoras, bị người Ba Tư phá hủy,"
"còn dân chúng thì bị tàn sát vào năm 494 trước Công Nguyên."
"Vùng đồng bằng Marathon nằm trên lục địa Hy Lạp,"
"nơi một nhóm binh lính Ba Tư tiến hành chinh phạt"
"đã được đẩy lùi nhờ đội bộ binh hạng nặng đến từ Athens và Plateia vào năm 490 trước Công Nguyên."
"Thermopylae, nơi 300 lính Sparta và 1,500 bộ binh hạng nặng của Thebes và Thessaly"
"hy sinh thân mình, cố gắng ngăn cản cuộc tiến công của quân Ba Tư vào năm 480 trước Công Nguyên."
"Athens cũng bị chiếm đóng và thiêu trụi để trả thù"
"cho thành phố Sardes bởi lính Ba Tư trong cùng một năm."
"Vịnh Salamis là nơi hạm đội Hy Lạp được chỉ huy bởi người Athens"
"đã đánh bại quân Ba Tư, cũng vào năm đó."
"Đồng thời, người Sparta chỉ huy binh lính Hy Lạp"
"đánh tan binh lực Ba Tư ở Plateia năm 479 trước Công Nguyên,"
"trận đánh lớn cuối cùng trong chiến tranh với người Ba Tư."
Tại đồng bằng Marathon, trong trận đánh Thermopylae, và ở vịnh Salamis,
người dân Hy Lạp đã chống lại đế chế vĩ đại nhất
của thế giới cổ đại,
bảo vệ sự tự do mặc cho tỷ lệ chiến thắng không nhiều.
Buộc phải chiến đấu với nhau cùng một lúc, tương tự như các trận đánh Dunkirk,
Blitz và Britain trong thế chiến thứ 2.
Và họ phải chịu cam chịu tất cả.
Bạn có thể cho rằng đây là thời điểm tốt
cho "tinh thần Hy Lạp" hình thành nên mô hình chính trị lâu bền,
một liên minh, liên đoàn hay có thể là cả một Hợp Chủng Quốc Hy Lạp.
Nhưng điều đó không xảy ra.
Hai thành bang hùng mạnh, Athens và Sparta,
dò dẫm nhau trong một thời gian ngắn
trước khi chia tách, đi theo đường lối riêng cùng với những đồng minh của mình.
Và khi hợp tác cùng nhau vào lần tiếp theo, họ trở nên bất đồng quan điểm dữ dội
trong cuộc chiến tàn bạo mà cuối cùng, hai bên đều bị tổn thất
vô cùng nặng nề.
Thực tế, Sparta và Athens quá khác biệt,
nên rất khó để họ có thể hiểu nhau.
Đó là sự đối lập được hình thành và tồn tại cho tới chết.
Thậm chí, ngày nay, "sự đối đầu giữa Sparta và Athens"
là một dạng tốc ký ám chỉ 2 đầu đối nghịch của tấm quang phổ chính trị
chạy từ chế độ chuyên chế đến chế độ dân chủ cấp tiến.
Sparta không tin vào nền dân chủ của Athens,
lo sợ nó sẽ lây nhiễm virus tự do
cho những người nô lệ "helot".
Đó cũng là sự không sẵn lòng tiếp nhận các quyền lợi cũng như nghĩa vụ
đi kèm với chiến thắng trước người Ba Tư.
Có thể nói, sau chiến tranh Ba Tư, Sparta tiếp tục ngủ vùi.
Athens, ở một chiều hướng khác, vô cùng phấn khích nhờ chất xúc tác chiến thắng.
Toàn bộ khu vực Ionian bừng tỉnh, bao gồm cả hoạt động nghệ thuật, kiến trúc, kịch nghệ,
cũng như khoa học và triết học.
Sự phục hưng đầu tiên của châu Âu này được tiếp sức bởi nền dân chủ cấp tiến.
Trong suốt thời kỳ chiến tranh Ba Tư, mỗi lần quân địch tiến đánh Athens,
tất cả thanh niên trai tráng trong độ tuổi nhập ngũ đều được đưa xuống cảng Piraeus,
lên những chiếc tàu đã neo sẵn ở đó,
ra khơi nghênh đón hạm đội Ba Tư ngoài vịnh Salamis.
Bạn thậm chí không cần một manh giáp để chiến đấu.
Tất cả những gì bạn cần chỉ là một tấm đệm chèo
và sức mạnh để điều khiển chiếc mũi nhọn bằng đồng được trang bị cho chiếc tàu,
lao thẳng vào thân tàu của đối phương.
Trong căn hầm chèo thuyền,
mồ hôi của giới quý tộc hòa chung với mồ hôi của các tầng lớp thấp kém nhất.
Và cuộc chiến chống lại quân đội Ba Tư trở thành cuộc đấu tranh nhân dân.
Khi chiến tranh kết thúc,
mọi người đều hy vọng được ghi công,
và đám thủy quân thấp hèn, như cách kẻ thù gọi họ,
sẽ trở thành một tầng lớp có tiếng nói được công nhận tại Athens.
Athens thời hậu chiến là một cơn ác mộng tồi tệ nhất đối với người bảo thủ,
quyền công dân tràn đầy sự tự tin mạnh mẽ,
nhờ sức thu hút của chính khách dân chủ Pericles,
một nhà quý tộc cấp tiến mưu lược
cùng khả năng diễn thuyết hùng hồn
để biến các nguyện vọng của những thủy quân thấp hèn thành thực tại chính trị.
Pericles hoàn thành quá trình chuyển giao quyền lực từ giới quân nhân quý tộc
cùng đặc quyền trên lãnh thổ, cho tầng lớp lao động hàng hải,
đóng vai trò người bảo vệ thành phố trong suốt thời kỳ chiến tranh Ba Tư
và hiện giờ, đã được làm chủ mảnh đất này.
Theo Pericles, dân chủ, sức mạnh quần chúng
không thể tách rời khỏi sức mạnh của hải quân.
Nhưng sức mạnh quần chúng cũng có giá của nó.
Tất cả đàn ông của thành phố,
ngày nay, được trả công để làm việc trong hội đồng thành phố và ban bồi thẩm,
đồng thời ngân sách đổ vào hoạt động đóng tàu cũng lớn hơn,
ai sẽ đứng ra chi trả cho tất cả chi phí của nền dân chủ này?
May mắn thay, Athens có nhiều đội nô lệ chuyên đảm nhận các công việc khó khăn
trên đồng và trong những khu mỏ.
Nhưng vẫn còn nhiều đối tượng khác có thể khai lợi.
Đồng minh của họ.
Nếu bạn cho rằng hóa đơn thuế của bạn quá nhiều,
hãy nhìn vào đây.
Bia khắc cao 3.5 met này ghi lại các khoản thanh toán
được chi trả hơn 14 năm bởi những thành viên của Hiệp hội Delian,
từ khoảng 170 thành bang Hy Lạp,
những người, sau chiến tranh Ba Tư,
trở thành đồng minh với Athens, nhằm mục đích bảo vệ lẫn nhau.
Ban đầu, kho bạc của hội đặt trên hòn đảo linh thiêng Delos.
Nhưng vào năm 451 trước Công Nguyên, sau 25 năm đánh bại quân Ba Tư,
ngân hàng và toàn bộ tài sản của nó được chuyển đến Athens.
Sự thay đổi đó cho thấy bản chất thật sự của hội,
một liên minh bình đẳng trở thành hoạt động góp vốn
từ các bang chư hầu cho đế chế Hy Lạp.
Theo những điều khoản có tính chất cám dỗ của hội,
thành viên có thể đóng góp tàu và binh lính để chiến đấu vì lợi ích chung,
hoặc tài trợ tiền,
và Athens sẽ chiến đấu thay cho họ.
Hầu hết các thành viên thích đóng góp tiền hơn.
Do đó, người Athens sử dụng tiền của họ để chế tạo càng ngày càng nhiều tàu chiến,
khiến mình càng ngày càng mạnh hơn.
Tất cả tàu Athens đều mang tên Tự Do,
nhưng là tự do cho Athens chứ không phải toàn bộ liên minh.
Hiệp hội sớm khám phá ra rằng những chiến tàu họ góp tiền xây dựng
không chỉ được dùng để chống lại kẻ thù chung,
mà còn nhằm duy trì "tinh thần đoàn kết" trong hội, kể cả bằng vũ lực nếu cần thiết.
Chỉ trong vòng 2 thế hệ, Hiệp hội phòng thủ chung
trở thành một nơi đầy mưu mô nhằm bảo vệ cho đế quốc riêng.
Khi sức mạnh của Athens cứ liên tục tăng,
các thành bang nằm ngoài Liên minh Delian
cầu cứu Sparta giúp đỡ thoát khỏi vòng tay ôm nghiền của hiệp hội.
Sparta lung lay.
Cuối cùng, được khích thúc bằng nỗi sợ hãi và tinh thần chiến binh,
họ quyết định tấn công.
Vòng xung đột luẩn quẩn giữa người Athens và Sparta
được tiến hành dưới danh nghĩa chiến tranh Peloponnesia,
sẽ cho bạn thấy giá trị lịch sử của cuộc chiến.
Trong 27 năm chiến tranh Peloponnesia diễn ra,
khu vực trung tâm Sparta thuộc bán đảo Peloponnese,
rất hiếm khi gặp rắc rối.
Athens chịu nhiều tác động trực tiếp hơn.
Mỗi năm, vào cuối hè, bộ binh hạng nặng Sparta kiên trì
hành quân lên phía bắc để cản trở vụ thụ hoạch.
Nhưng với lượng ngân sách dồi dào và hạm đội thủy quân hùng mạnh,
Athens có khả năng thu mua tích trữ những thứ không thể sản xuất.
Không như các đồng minh nghèo khổ,
cả Athens và Sparta đều tiêu tốn rất nhiều chi phí
cho trận đánh dài hàng thập kỷ này.
Những người đứng đầu Athens cũng như Sparta bỏ ra hầu hết thời gian và công sức
lôi kéo họ vào cuộc chiến
giống như đang chiến đấu vì kẻ thù chung.
Tương tự như đội hình phalanx của bộ binh hạng nặng, quân đội phải được siết chặt.
Có những điều vô ích đáng quan ngại về cuộc nội chiến Hy Lạp này.
Nhưng nếu chúng ta xét đoán nó một cách khắc nghiệt,
chỉ vì một lý do duy nhất, "tinh thần Hy Lạp" cho phép chúng ta làm điều đó.
Nhờ những nhà lịch sử thích khám phá như Herodotus,
cộng với sự sáng suốt của sử gia Thucydides, hai sản phẩm của "tinh thần Hy Lạp",
chúng ta mới có thể hiểu được và thương cảm cho sự phù phiếm, đồi bại
cũng như thiển cận đã đẩy tư tưởng của "tinh thần Hy Lạp" đến bước đường cùng.
Nhờ có Thucydides tái tạo lại phần lịch sử hùng hồn,
đã khơi lên nhiều cuộc tranh luận về luân lý chiến tranh
và thực thể chính trị,
được biết đến với tên gọi "Cuộc đối thoại Melian".
Nó liên quan đến các sự kiện diễn ra vào năm 415 trước Công Nguyên,
vào giai đoạn giữa của Chiến Tranh Peloponnesia,
khi đảo Milos, đồng minh bất đắc dĩ của Sparta,
bị hạm đội Athens chiếm đóng trên bờ biển
ép buộc phải đưa ra một quyết định định mệnh.
Gia nhập đội ngũ của người Athens hoặc bị phá hủy.
Phái viên Athens thẳng thừng đưa ra quan điểm của phía bên mình.
"Vấn đề công bằng chỉ xuất hiện khi cả hai bên"
"chịu sức ép như nhau."
"Trong thực tế, kẻ mạnh hơn có thể đòi hỏi bất cứ điều gì,"
"và kẻ yếu phải thừa nhận điều đó."
"Nhưng các anh sẽ không cho phép chúng tôi giữ vị trí trung lập"
"và kết tình hòa hảo thay vì trở thành kẻ thù phải không? Các anh chẳng mất mát gì cả."
"Sự giao hảo còn đáng sợ hơn cả sự thù địch."
"Lòng căm ghét của các người cho thấy sức mạnh của chúng ta,"
"còn tình bằng hữu chỉ là điểm yếu mà thôi."
Chúng ta đã từng ở đây.
300 năm trước, nhà thơ Hesiod mô tả chú chim sơn ca
đang kêu thét trong bộ móng sắc nhọn của diều hâu.
"Tại sao ngươi lại rền rỉ?", diều hâu hỏi.
"Một kẻ rất mạnh đang nắm chặt ngươi,"
"và ngươi phải đi đến bất cứ nơi nào ta muốn."
Tất cả sự tinh vi xảo quyệt trong cuộc tranh luận,
thực tế, đó cũng chính là cách diều hâu Athens đối đãi với chim sơn ca Melian.
Cuối cùng, Milos bất tuân theo Athens.
Và người Athens đã giữ đúng lời hứa.
Họ chiếm hòn đảo, tàn sát tất cả đàn ông, trục xuất phụ nữ cùng trẻ em
và đưa người dân của mình lên tái phục hồi cộng đồng.
Một vài đoạn đối thoại.
Nó không chỉ cho thấy sự bạo ngược trong nền dân chủ Athens,
đã phơi bày qua cuộc chiến tàn ác này.
Tư tưởng của Sparta cũng bị đặt nghi vấn.
Sự bóc lột tàn nhẫn "helot" không hề suy giảm,
ngay cả khi họ tăng cường kêu gọi tầng lớp bán nô lệ này nhập ngũ
nhằm bổ sung cho tình trạng thiếu hụt nhân lực.
Nhưng việc đàn áp dã man "helot"
không thể ngăn chặn các mối hiểm họa nảy sinh ngay trong hàng ngũ mang tính bình đẳng.
Khi chiến tranh kéo dài, nhóm binh lính theo chủ nghĩa quân bình,
cố gắng tạo ra mối kết dính trong xã hội Spartan,
bị phân rã.
Một trong vài điểm sáng
về cuộc chiến tầm thường dai dẳng của Sparta
là Gylippus, một vị tướng được điều đến Sicily,
để giúp thành phố Syracuse chống lại cuộc xâm lăng của quân đội Athens.
Vị chiến binh chân trần trong tấm áo choàng đỏ này
đã một tay vực dậy ý chí của người dân Syracuse.
Sau đó dẫn dắt họ vào cuộc tiến công
trước khi giáng một thất nặng nề xuống đội quân Athens.
Hòa bình được tái lập, nhưng chỉ một vài năm sau,
cũng chính vị tướng Gylippus này bị phơi trần là một kẻ tham ô.
Số bạc vua Ba Tư đóng góp
để hỗ trợ cho cuộc chiến của người Sparta
bị phát hiện nằm kín bên dưới mái tranh căn nhà của ông.
Câu chuyện sa đọa này cho thấy
càng có nhiều binh lính Sparta xa nhà,
họ sẽ trông thấy được thêm nhiều mảng khác của thế giới,
vượt ra khỏi đường chân trời chật hẹp của vùng thung lũng Eurotas,
và họ càng ít hài lòng với mô hình xã hội không tưởng nghèo khổ mà họ từng xây dựng nên ở đó.
Nếu người Athens suy đồi vì quyền lực,
thì người Sparta lại đánh mất sự ngây thơ của mình do được tiếp xúc với một thế giới rộng lớn hơn
mà họ đã phải vật lộn trong suốt một thời gian dài nhằm tách biệt với nó.
Cuộc chiến không có hồi kết đã thật sự kết thúc ở đây,
tại vùng cửa sông Goat thuộc eo biển Dardanelles.
Chính tướng Lysander của Sparta đã giáng đòn đánh cuối cùng
với một hạm đội được mua và đóng góp nhờ số bạc của người Ba Tư.
Tướng Lysander đặt bẫy trên biển và tiêu diệt hạm đội Athens,
đồng thời chiếm giữ cung đường thủy quan trọng này, cắt đứt mối liên kết giữa Athens
với các nhà cung cấp lương thực từ Biển Đen.
Không có thủy quân để chiến đấu, không có lương thực để ăn,
Athens mất khả năng phòng vệ và buộc phải quy hàng vào năm 404 trước Công Nguyên.
80 năm trước, nó đã bị đội quân Ba Tư man rợ
chiếm đóng.
Và ngày nay, đến lượt quân đội Hy Lạp.
Các bức tường thành bị phá bỏ
và chế độ cai trị đầu sở, có tên gọi "30 Tên Bạo Chúa" được hình thành,
tiến hành cuộc tàn sát kẻ thù dân chủ của nó.
Khu vực miền tây Thổ Nhĩ Kỳ này
đóng vai trò quan trọng trong lịch sử của Hy Lạp cổ đại.
Ở phía tây nam chính là thành Troy,
nơi theo thần thoại cổ đại,
quân đội Hy Lạp đã lâm vào một trận chiến trường kỳ ác liệt
chống lại thế lực ngoại bang
vào ngay thời kỳ đầu hình thành lịch sử Hy Lạp.
Cuối cùng, chiến tranh Peloponnesia đã thực sự chấm dứt,
kéo dài hơn cả cuộc chiến thành Troy.
Nó đẩy những người Hy Lạp vào một cuộc xung đột vô nhân đạo,
để khi kết thúc, nó gây tổn hại cho lý tưởng của tất cả những người tham gia.
Và nó rơi vào tay của kẻ thống trị ngoại bang. Một kẻ man rợ Ba Tư, không chịu thua kém,
đứng giật dây để người Hy Lạp tàn sát lẫn nhau
dưới danh nghĩa vì nền dân chủ, sự tự do và công lý.
Một thế kỷ sau, triết học gia Aristotle đã viết.
"Giá như người Hy Lạp có thể đạt được một mô hình nhà nước hay nền hiến pháp đơn nhất,"
"họ sẽ thống trị toàn bộ thế giới."
Nó đã và sẽ vẫn là từ "giá như" to lớn nhất của Hy Lạp cổ đại.
Cuối cùng, nó sẽ lật đổ vương triều của người ngoại bang để đoàn kết những người Hy Lạp ương bướng.
Vua Philip của xứ Macedon cùng con trai người, vua Alexander,
được lịch sử nhắc đến với danh xưng "những người vĩ đại".
Vua Alexander sẽ tiếp tục thúc đẩy "tinh thần Hy Lạp" tiến lên
trên những mũi giáo của quân đội Macedon.
Và thế giới cổ đại sẽ không bao giờ trở lại như xưa.
Dịch: Võ Mạnh Lân (vomanhlan3005@gmail.com)